Zacznijmy jednak od ważnej sprawy. Wszelkie objawy dotyczące serca wymagają konsultacji ze specjalistą i nie należy ich bagatelizować. W dzisiejszych czasach istnieją już doskonałe, zaawansowane sposoby terapii chorób serca. Jeśli odczuwasz duszności, gdy chcesz podbiec do autobusu, szybko się męczysz, masz podwyższone ciśnienie, odczuwasz kołatanie serca, kłucie i ból to znak, że należy skonsultować się z lekarzem.
3 często występujące choroby serca
Choroba niedokrwienna serca (choroba wieńcowa). To stan, w którym naczynia wieńcowe, doprowadzające krew do serca, ulegają zwężeniu (najczęściej przez blaszkę miażdżycową), co prowadzi do niedotlenienia mięśnia sercowego i może skutkować zawałem.
Nadciśnienie tętnicze. Przewlekle podwyższone ciśnienie krwi w naczyniach, które zmusza serce do znacznie cięższej pracy, prowadząc z czasem do przerostu mięśnia sercowego i uszkodzenia naczyń.
Niewydolność serca. Zespół objawów wynikający z uszkodzenia serca (np. po zawale lub wskutek nieleczonego nadciśnienia), w którym serce nie ma wystarczającej siły, by efektywnie tłoczyć krew.
Czy zmiana stylu życia i diety może pomóc utrzymać nasze serce w dobrym zdrowiu?
Czy zmiany w trybie życia i diecie mogą pomóc wyciszyć predyspozycje do nadciśnienia czy miażdżycy? Czy można „oszukać geny”, jeżeli w naszej rodzinie często występują choroby serca? Modyfikacja codziennych nawyków stanowi „pierwszą linię obrony” przed rozwojem chorób układu krążenia. Wprowadzenie zbilansowanej diety bogatej w błonnik i kwas foliowy przy jednoczesnym zwiększeniu aktywności fizycznej drastycznie obniża ryzyko wystąpienia zawału czy udaru. Jest to zalecenie przeznaczone przede wszystkim dla osób zdrowych, które chcą zadbać o siebie w ramach profilaktyki, wiedząc że w ich rodzinie wystąpiły choroby serca. Zdrowa dieta z błonnikiem i kwasem foliowym oraz aktywność fizyczna zalecane są też jako uzupełnienie leczenia farmakologicznego dla pacjentów ze zdiagnozowanym nadciśnieniem czy chorobą wieńcową.
Kwas foliowy
Kwas foliowy pomaga obniżać poziom homocysteiny, która, obecna w nadmiernej ilości, uszkadza śródbłonek wyściełający naczynie krwionośne i przyspiesza rozwój miażdżycy.
Błonnik pokarmowy
Błonnik wiąże cholesterol w przewodzie pokarmowym i ułatwia jego wydalanie. Reguluje poziom glukozy i wspomaga kontrolę masy ciała. Tłumi przewlekłe stany zapalne. Chroni przed miażdżycą (i chorobą wieńcową).
W jaki sposób dieta wpływa na zdrowie układu krążenia?
To, co znajduje się na naszym talerzu bezpośrednio decyduje o stanie naszych naczyń krwionośnych i obciążeniu serca. Najważniejszym zaleceniem w profilaktyce chorób serca, którego skuteczność została potwierdzona badaniami naukowymi, jest redukcja spożycia soli kuchennej.
Aby utrzymać serce w dobrej kondycji warto też wyeliminować tłuszcze trans (nienasycone kwasy tłuszczowe, które wykazują silne działanie prozapalne i miażdżycowe), oraz cukier, a zamiast niego wprowadzić do diety warzywa i owoce, które dostarczają naturalnych antyoksydantów. U osób zdrowych dieta taka znacznie zmniejsza ryzyko zachorowania na choroby serca. Tego rodzaju ograniczenia w menu stanowią też ważny element terapii u osób ze zdiagnozowanym nadciśnieniem tętniczym (ponieważ sól podnosi ciśnienie) oraz miażdżycą.
- Produkty i składniki diety zawierające najwięcej tłuszczów trans
- Twarde margaryny (zwłaszcza te, które są używane do pieczenia i wyrobów cukierniczych)
- Wyroby cukiernicze (pączki, drożdżówki, herbatniki, gotowe ciasta)
- Dania typu fast food (frytki, kurczaki w panierce, potrawy smażone w głębokim wielokrotnie używanym oleju)
- Gotowe sosy, zupy w proszku i gotowe ciasta mrożone (np. spody do pizzy, ciasto francuskie)
- Słone przekąski (chipsy, chrupki, paluszki smażone na utwardzonych tłuszczach)
- Przetworzone słodycze z nadzieniem (batony, wafle przekładane, czekolady nadziewane)
Czy niedobór snu może zwiększyć ryzyko chorób serca?
Odpoczynek nocny to czas, w którym układ krążenia przechodzi w stan regeneracji – obniża się wówczas ciśnienie krwi oraz tętno. Zbyt krótki (poniżej 6 godzin) lub zaburzony sen prowadzi bezpośrednio do wzrostu poziomu kortyzolu, przewlekłego stanu zapalnego oraz trudności w kontroli masy ciała i ciśnienia tętniczego. Prawidłowa higiena snu jest niezbędna dla wszystkich, bez wyjątku. Właściwa ilość snu to profilaktyka u osób zdrowych, ale także wsparcie terapii dla pacjentów ze zdiagnozowaną chorobą wieńcową, nadciśnieniem czy po przebytych zawałach. Brak właściwej regeneracji nasila objawy chorobowe.
Medytacja a ryzyko chorób serca. Czy medytacja pomaga w wyciszeniu stresu?
Przewlekły stres stymuluje układ współczulny, co skutkuje stałym wyrzutem adrenaliny, przyspieszoną akcją serca i skokami ciśnienia. Regularne praktykowanie medytacji i ćwiczenia oddechowe to jeden ze skutecznych sposobów na obniżenie ciśnienia krwi, tętna spoczynkowego i poziomu kortyzolu. Medytacja i ćwiczenia oddechowe rekomendowane są wszystkim: osobom zdrowym narażonym na stres, jak również pacjentom ze zdiagnozowaną chorobą wieńcową, zaburzeniami rytmu serca (arytmiami) czy nadciśnieniem.
Ruch a zdrowe serce – czy ćwiczenia są dla każdego?
Regularna aktywność fizyczna działa na serce jak trening na każdy inny mięsień – zwiększa jego objętość wyrzutową i poprawia wydolność. Jak wykazują badania, nawet proste, umiarkowane w intensywności formy ruchu (takie jak codzienne spacery czy aerobik) prowadzą do spadku ciśnienia tętniczego i poprawy siły skurczowej serca. Osoby zdrowe mogą bez przeszkód wdrażać umiarkowany i intensywny ruch w profilaktyce. Natomiast pacjenci ze zdiagnozowaną niewydolnością serca, po niedawnym zawale lub z zaawansowaną chorobą wieńcową bezwzględnie muszą skonsultować intensywność i rodzaj ćwiczeń z kardiologiem, gdyż zbyt duży wysiłek może być dla nich niebezpieczny.
Dla kogo? Domowe sposoby na wsparcie serca
Osoba zdrowa (profilaktyka m.in. przy obciążeniu rodzinnym)
• Nawodnienie. Picie optymalnej ilości wody dla utrzymania prawidłowej lepkości krwi
• Zbalansowana dieta. Stosowanie zasad diety śródziemnomorskiej, włączanie gorzkiej czekolady/kakao, orzechów oraz czosnku.
• Regularny ruch. Dowolna aktywność fizyczna (min. 150 minut tygodniowo, w tym treningi kardio i siłowe).
• Higiena snu i relaks. Medytacja, ćwiczenia oddechowe oraz 7–8 godzin snu na dobę dla wyciszenia układu nerwowego.
Osoba z nadciśnieniem tętniczym
• Rygorystyczne ograniczenie soli. Redukcja sodu w diecie i unikanie przetworzonej żywności.
• Dieta z czosnkiem i flawonoidami. Włączanie czosnku (wspiera rozkurcz naczyń) oraz produktów bogatych w potas (np. pomidory, banany).
• Umiarkowany ruch. Codzienne spacery, marsze, pływanie lub jazda na rowerze w tętnie umiarkowanym.
• Redukcja stresu. Praktyki oddechowe i medytacyjne obniżające przewlekły wyrzut kortyzolu i adrenaliny.
Osoba z chorobą wieńcową (niedokrwienną)
• Dieta niskotłuszczowa. Bezwzględna eliminacja tłuszczów trans oraz nasyconych kwasów tłuszczowych w celu hamowania postępu miażdżycy.
• Umiarkowana aktywność pod kontrolą. Spacery i ćwiczenia o małej dynamice, bez gwałtownych zrywów i dźwigania ciężarów.
• Kontrola masy ciała i snu. Dbanie o prawidłową wagę oraz regularny wypoczynek w nocy.
• Przyjmowanie domowych preparatów (np. ekstrakt z czosnku) należy skonsultować z lekarzem ze względu na ryzyko interakcji z lekami przeciwkrzepliwymi.
Osoba z niewydolnością serca
• Kontrola płynów. ograniczenie podaży płynów (zgodnie z limitem od kardiologa, często do 1,5–2 l/dobę) oraz codzienne ważenie się na czczo w celu kontroli obrzęków.
• Restrykcyjne ograniczenie sodu. Ścisłe unikanie soli, która zatrzymuje wodę w organizmie.
• Lekki, adaptacyjny ruch: Krótkie, wolne spacery dostosowane do aktualnej wydolności (bez doprowadzania do duszności).
• Bezpieczna, celowana suplementacja: Ewentualna suplementacja (np. Koenzym Q10, Omega-3) wprowadzana wyłącznie w porozumieniu z lekarzem prowadzącym.
Działaj z głową i w porozumieniu z lekarzem
U osób zdrowych chcących uniknąć chorób serca kluczowe są dieta, prawidłowe nawodnienie, regularne spacery, higiena snu oraz redukcja stresu jako podstawowe filary profilaktyki pierwotnej chorób układu krążenia.
Sytuacja zmienia się jednak istotnie, gdy mamy już zdiagnozowaną konkretną chorobę serca. Wówczas domowe działania dodatkowe zawsze muszą być konsultowane z lekarzem prowadzącym, ponieważ zalecenia w zależności od schorzenia bywają zupełnie odmienne, a czasem wręcz sprzeczne.
Podaż płynów: Osoba zdrowa powinna pić dużo wody dla rozrzedzenia krwi. Jednak pacjent ze zdiagnozowaną zaawansowaną niewydolnością serca musi ograniczać płyny, gdyż ich nadmiar gromadzi się w organizmie, wywołując groźne obrzęki.
Aktywność fizyczna. Spacer wspiera walkę z nadciśnieniem, ale u pacjenta z niestabilną dławicą piersiową lub ciężką stenozą aortalną niekontrolowany wysiłek może sprowokować groźny incydent kardiologiczny.
Suplementacja. Powszechnie stosowane zioła czy wyciągi (np. z czosnku czy miłorzębu) mogą wchodzić w niebezpieczne interakcje z lekami przeciwkrzepliwymi czy beta-blokerami. Przyjmowanie dodatkowych preparatów należy skonsultować z lekarzem.
Pamiętaj, domowe sposoby świetnie budują fundament zdrowia, ale nie zastąpią profesjonalnej diagnozy i opieki kardiologicznej.
Treści przedstawione w niniejszym artykule mają charakter wyłącznie edukacyjny oraz informacyjny i nie stanowią porady medycznej, diagnozy ani rekomendacji terapeutycznej.
Bibliografia
- Eckel R.H. i wsp. 2013 AHA/ACC guideline on lifestyle management to reduce cardiovascular risk: a report of the American College of Cardiology/American Heart Association Task Force on Practice Guidelines. J Am Coll Cardiol. 2014 Jul 1;63(25 Pt B):2960-2984.
- Lichtenstein A.H. i wsp. 2021 Dietary Guidance to Improve Cardiovascular Health: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation. 2021 Nov 30;144(22):e472-e487.
- Ried K. i wsp. Effect of garlic on blood pressure: a systematic review and meta-analysis. BMC Cardiovasc Disord. 2008 Jun 16;8:13.
- St-Onge M.P. et al. Sleep Duration and Quality: Impact on Lifestyle Behaviors and Cardiometabolic Health: A Scientific Statement From the American Heart Association. Circulation. 2016 Nov 1;134(18):e367-e386.
- Levine G.N. et al.. Meditation and Cardiovascular Risk Reduction: A Statement for Healthcare Professionals From the American Heart Association. J Am Heart Assoc. 2017 Sep 28;6(10):e002218.
- Cornelissen V.A. i wsp. Exercise training for blood pressure: a systematic review and meta-analysis. J Am Heart Assoc. 2013 Mar 24;2(2):e004473.
- PMC Review Group. Lifestyle Medicine Interventions in Primary Prevention of Cardiovascular Diseases. J Clin Med / PMC. 2023;12(4):1420.
