Co źle wpływa na tarczycę? Największe zagrożenia dla tarczycy to przewlekły stres, niedobory jodu i selenu, wysoko przetworzona dieta, toksyny (np. BPA) oraz brak snu. Niszczą ją też infekcje i autoagresja.
Czy palenie papierosów szkodzi na tarczycę?
Palenie papierosów ma negatywny wpływ na zdrowie tarczycy. Dym tytoniowy zawiera tiocyjaniany, blokujące wchłanianie jodu oraz substancje nasilające stany zapalne, a także związki zwiększające ryzyko chorób autoimmunologicznych (np. Gravesa-Basedowa).
Tiocyjaniany zawarte w dymie papierosowym działają jako tak zwane goitrogeny, czyli związki, które „rywalizują” z jodem o dostęp do receptorów w tarczycy. Gdy wszelkiego rodzaju goitrogeny działają tarczyca nie jest w stanie efektywnie pobierać jodu z krwi, co bezpośrednio hamuje syntezę hormonów tyroksyny (T4) i trijodotyroniny (T3). Organizm próbuje ten brak kompensować, co może prowadzić do powiększenia tkanki i powstania tzw. wola.
Goitrogeny w pożywieniu:
- Surowy jarmuż,
- Surowy szpinak,
- Surowy brokuł,
- Surowy kalafior,
- Surowa kapusta biała i czerwona,
- Surowy brukselka,
- Surowy kalarepa,
- Nasiona i przetwory sojowe
- Proso (kasza jaglana).
Czy palenie papierosów może spowodować chorobę Gravesa-Basedowa?
Osoby palące są znacznie bardziej narażone na wystąpienie i postęp autoimmunologicznej nadczynności tarczycy (choroba Gravesa-Basedowa). Dzieje się tak dlatego, że nikotyna i toksyny z dymu papierosowego wywołują niedotlenienie i uszkodzenie tkanek, a układ odpornościowy reaguje na to uszkodzenie produkcją przeciwciał. Układ odpornościowy u osoby genetycznie predysponowanej do wystąpienia tej choroby uszkodzone przez palenie tkanki zaczyna traktować jak wroga. Dodatkowo u osoby palącej z chorobą Gravesa-Basedowa znacznie częściej rozwija się powikłanie, jakim jest oftalmopatia tarczycowa. Dodatkowo warto pamiętać, że substancje smoliste generują w organizmie ogromne ilości wolnych rodników, co wywołuje stres oksydacyjny, a co za tym idzie, stany zapalne. Stres oksydacyjny uszkadza komórki pęcherzykowe tarczycy, nasilając istniejące już stany zapalne (np. w przebiegu choroby Hashimoto).
Czy picie alkoholu szkodzi na tarczycę?
Alkohol działa toksycznie na komórki tarczycy, a także zaburza przekształcenie hormonów T4 do T3 oraz rozregulowuje oś przysadkowo-tarczycową. Co to dokładnie oznacza?
Etanol oraz jego główny metabolit – aldehyd octowy – wykazują bezpośrednie niekorzystne działanie na komórki pęcherzykowe tarczycy. Przewlekła ekspozycja na te związki prowadzi do martwicy komórek oraz do zmniejszenia objętości całej tarczycy. W badaniach USG u osób z uzależnieniem od alkoholu często obserwuje się pomniejszenie narządu (atrofię) oraz zwłóknienia tkanki.
Tarczyca produkuje głównie tyroksynę (T4), która jest hormonem nieaktywnym. Aby organizm mógł z niej skorzystać, musi ona zostać przekształcona w aktywną trijodotyroninę (T3) – proces ten zachodzi przede wszystkim w wątrobie oraz nerkach przy udziale enzymów. Regularne spożywanie alkoholu obciąża wątrobę i hamuje aktywność tych enzymów. W efekcie we krwi spada poziom aktywnego hormonu T3, co spowalnia metabolizm i wywołuje objawy przypominające niedoczynność tarczycy, nawet jeśli sama tarczyca produkuje odpowiednią ilość T4.
Jak to się dzieje, że alkohol rozregulowuje oś podwzgórze – przysadka – tarczyca? Podwzgórze (część mózgu) sprawdza poziom hormonów we krwi. Gdy jest ich za mało, wysyła hormon TRH (tyreoliberyna) do przysadki. Przysadka mózgowa odbiera sygnał i wypuszcza do krwi TSH (tyreotropina – hormon stymulujący tarczycę) – czyli bezpośredni „rozkaz do pracy". Tarczyca rozpoczyna produkcję T4 i T3. Alkohol osłabia wrażliwość przysadki mózgowej, a tym samym całość systemu. Do tego zaburza dobowy rytm wyrzutu hormonów.
Czy niewłaściwa dieta może negatywnie wpłynąć na tarczycę?
Tarczycy szkodzą m.in. niedobory jodu, cynku i selenu, nadmiar cukru i tłuszczów trans.
Jod jest surowcem, bez którego tarczyca fizycznie nie potrafi wyprodukować hormonów. Hormony tarczycy – tyroksyna (T4) i trójjodotyronina (T3) – składają się w głównej mierze właśnie z cząsteczek jodu (cyfry 4 i 3 oznaczają dokładnie liczbę atomów jodu w jednej cząsteczce hormonu).
Źródła jodu w diecie
- Ryby morskie (dorsz, halibut, łosoś) oraz
- Owoce morza
- Sól jodowana
- Produkty mleczne
- Jaja
Niedobory selenu i cynku są konsekwencją diety ubogiej w wartościowe białko i orzechy. Dlaczego brak selenu i cynku szkodzi tarczycy? Tarczyca produkuje głównie nieaktywną tyroksynę (T4). Do jej przekształcenia w aktywną trijodotyroninę (T3) niezbędny jest selen, który to pierwiastek stanowi rdzeń enzymów dejonidaz. Cynk z kolei odpowiada za prawidłowe działanie receptorów hormonów tarczycy.
Niekorzystna jest też dieta o wysokim indeksie glikemicznym, a więc z nadmiarem cukru i tłuszczów trans. Dlaczego? Słodycze, gotowe dania i utwardzone tłuszcze roślinne wywołują przewlekły stan zapalny w całym organizmie oraz prowadzą do insulinoorporności. Insulina i hormony tarczycy ściśle ze sobą współpracują – wysoki poziom insuliny stymuluje wzrost tkanki tarczycy (sprzyjając powstawaniu guzków) oraz nasila odpowiedź autoimmunologiczną, co jest szczególnie groźne u osób z chorobą Hashimoto.
Szkodliwe dla tarczycy są też skrajnie niskokaloryczne diety i głodówki. Drastyczne ograniczenie kalorii organizm traktuje jako stan zagrożenia. W odpowiedzi spowalnia metabolizm poprzez celowe hamowanie konwersji T4 do T3. Zamienia aktywny hormon w tzw. odwrócony T3 (rT3) – formę całkowicie nieaktywną. W efekcie długotrwałe głodówki osłabiają tarczycę i rozregulowują metabolizm na wiele miesięcy.
Czynnik szkodliwy
Dlaczego szkodzi tarczycy?
Przewlekły stres
Podwyższony kortyzol hamuje wydzielanie TSH przez przysadkę, blokuje przekształcanie hormonu T4 w aktywny T3 i nasila procesy autoimmunologiczne.
Brak jodu w diecie
Jod to podstawowy budulec T3 i T4; jego brak uniemożliwia produkcję hormonów, wywołuje niedoczynność, powiększenie tarczycy (wole) oraz tworzenie guzków.
Nadmiar jodu
Gwałtowny i duży nadmiar jodu blokuje syntezę hormonów (efekt Wolffa-Chaikoffa) oraz potrafi zaostrzyć lub wywołać atak autoimmunologiczny (np. w Hashimoto).
Palenie papierosów
Zawarte w dymie tiocyjaniany blokują wchłanianie jodu, a toksyny powodują niedotlenienie tkanek i drastycznie zwiększają ryzyko choroby Gravesa-Basedowa.
Alkohol
Działa bezpośrednio toksycznie na komórki tarczycy (prowadzi do ich zaniku), hamuje obwodową konwersję T4 do T3 w wątrobie i rozregulowuje oś mózg-tarczyca.
Goitrogeny (surowe)
Związki obecne m.in. w surowych warzywach kapustnych i soi, wiążą się z jodem i utrudniają jego wchłanianie przez tarczycę (gotowanie redukuje ten efekt).
Niedobory selenu i cynku
Brak tych mikroskładników uniemożliwia pracę enzymów przekształcających T4 w aktywny hormon T3 oraz pozbawia tarczycę ochrony przed stresem oksydacyjnym.
Cukier i tłuszcze trans
Wywołują stan zapalny w organizmie i prowadzą do insulinooporności; wysoki poziom insuliny stymuluje przerost tkanki tarczycy i sprzyja powstawaniu guzków.
Głodówki i niskokaloryczne diety
W odpowiedzi na drastyczny brak energii organizm celowo blokuje konwersję do aktywnego T3 i wytwarza nieaktywny hormon rT3, by spowolnić metabolizm.
Mam w wywiadzie choroby tarczycy. Co zrobić, żeby ustrzec się jak najdłużej przed chorobą?
Czynniki genetyczne odpowiadają za 60–80% ryzyka rozwoju chorób tarczycy. Choroby tarczycy najczęściej rozwijają się bez wyraźnych objawów. Warto zatem, mając w wywiadzie rodzinnym choroby tarczycy przede wszystkim wykonywać regularne badania. Są to przede wszystkim badania z krwi Raz w roku wykonaj TSH oraz FT3 i FT4. Jeśli w rodzinie występowało Hashimoto lub choroba Gravesa-Basedowa, warto chociaż raz oznaczyć poziom przeciwciał (anti-TPO i anti-TG). Ich obecność pokazuje, że układ odpornościowy wykazuje już gotowość do ataku, zanim jeszcze pojawią się jakiekolwiek objawy.
Raz na 1–2 lata warto wykonać USG tarczycy. Pozwala ono wykryć pierwsze ewentualne guzki lub zmiany zapalne na bardzo wczesnym etapie. Poza tym należy przestrzegać zasad zdrowego żywienia (przedstawionych w powyższych akapitach), a także unikać alkoholu. papierosów i stresu. f
Treści przedstawione w niniejszym artykule mają charakter wyłącznie edukacyjny oraz informacyjny i nie stanowią porady medycznej, diagnozy ani rekomendacji terapeutycznej.
Bibliografia
- Czarnywojtek A., Zgorzalewicz-Stachowiak M. The level of cotinine — marker of tobacco smoking, in patients with hyperthyroidism (2006) Endokrynologia Polska/Polish Journal of Endocrinology Tom/Volume 57; Numer/Number 6/2006
- Balhara Y., Deb K. Impact of alcohol use on thyroid function (2013); Indian Journal of Endocrinology and Metabolism
- Zakrzewska E., Zegan M., Michota-Katulska E. Zalecenia dietetyczne w niedoczynności tarczycy przy występowaniu choroby Hashimoto BROMAT. CHEM. TOKSYKOL. – XLVIII, 2015, 2, str. 117 – 127
- Panicker V., Genetics of Thyroid Function and Disease, (2013) The Clinical Biochemist – Reviews
- Lee H., Stefan-Lifshitz M., Wun Li C., Tomer Y. Genetics And Epigenetics Of Autoimmune Thyroid Diseases: Translational Implications (2023) Best Pract Res Clin Endocrinol Metab. 2022 Apr 11;37(2):101661. doi: 10.1016/j.beem.2022.101661
- Grixti L., Lane L. C., Pearce S. H., The genetics of Graves' disease Review Rev Endocr Metab Disord (2024) Feb;25(1):203-214. doi: 10.1007/s11154-023-09848-8
