Selen 

Selen (Se) jest pierwiastkiem śladowym, który ma znaczący wpływ dla prawidłowego funkcjonowania organizmu ludzkiego. Mikroelement ten wchodzi w skład dwóch kluczowych aminokwasów - selenometioniny, a także selenocysteiny, które z kolei są budulcem niektórych enzymów jak np. peroksydazy glutationowe czy selenoproteiny. Selen od momentu odkrycia w 1817 r. aż do 1957 roku uważany był za pierwiastek toksyczny. Przełomem okazał się eksperyment na szczurach, dzięki któremu doceniono jego dobroczynny wpływ na organizm.

Główne źródła selenu 

Najlepiej przyswajalną formą selenu jest selenocysteina, która najprawdopodobniej absorbowana jest w jelicie cienkim. Produktami bogatymi w selen są przede wszystkim mięso i ryby w tym m.in. podroby, zwłaszcza nerki czy skorupiaki. Kolejną bogatą grupą są produkty zbożowe np. płatki owsiane, makaron, orzechy - głównie brazylijskie, a także warzywa kapustne - brokuły i biała kapusta, warzywa czosnkowe - cebula i czosnek, warzywa strączkowe - soczewica. Należy pamiętać jednocześnie, że w tym przypadku ilość pierwiastka zależeć będzie przede wszystkim od rodzaju gleby, na której te były uprawiane - selen w śladowych ilościach występuje w wodzie oraz glebie - to dlatego za główne źródło selenu w diecie uznawane są właśnie produkty pochodzenia zwierzęcego. Nieprzypadkowo więc wyniki badań pokazują, iż osoby decydujące się na diety roślinne spożywają znacznie mniej selenu niż osoby na diecie tradycyjnej uwzględniającej wszystkie składniki pokarmowe. Do czynników znacznie ułatwiających przyswajanie selenu zalicza się m.in. białko (metionina), witaminy A, E i C, a także inne związki antyoksydacyjne. 

Funkcje selenu w organizmie 

Najwyższa pora więc, aby dowiedzieć się, dlaczego dostarczanie odpowiedniej ilości selenu w codziennej diecie jest tak ważne. Selen jest składnikiem wpływającym na zwiększenie odporności, oddziałując na aktywność i różnicowanie makrofagów, a także proliferacji limfocytów. Dodatkowo stwierdzono, że pierwiastek ten może okazać się skuteczny w leczeniu niektórych form nowotworów. Selen jest również pierwiastkiem, chroniącym przed wolnymi rodnikami - nadtlenki wykazują bowiem zdolności przyspieszające fazę promocji nowotworu. Inne funkcje selenu w organizmie człowieka, o których warto wspomnieć to m.in.: 

• dodawany do diety może pomóc w leczeniu niedożywienia białkowo-energetycznego, 
• wspiera leczenie schorzeń neurologicznych, 
• chroni komórki nerwowe i komórki mięśnia sercowego przed stresem oksydacyjnym, 
• chroni przed neurodegeneracją i przeciwdziała deregulacji mechanizmów sygnałowych, 
• wykazuje pozytywny wpływ na stan paznokci i włosów, 
• wykazuje pozytywne działanie w produkcji nasienia i dojrzewania plemników. 

Zapotrzebowanie na selen 

Towarzystwa medyczne są zgodne co do konieczności suplementacji selenu. Wyniki badań dotyczące spożycia Se jednoznacznie wskazują na znaczne niedobory w populacjach krajów Europejskich - w tym także w Polsce. W teorii przyjęło się, że odpowiednia podaż selenu to ta zapewniająca odpowiednią aktywność selenoproteiny P, odpowiedzialnej za transport selenu z wątroby do tkanek. Należy pamiętać jednak, że zapotrzebowanie na selen zależy przede wszystkim od wieku oraz płci. I tak za optymalne stężenia u mężczyzn poniżej 60 roku życia uważa się 75-85 ug/L, a powyżej 60 roku życia - 110-120 ug/L. Z kolei u kobiet - bez względu na wiek - poziom selenu powinien oscylować w granicach 60 μg. Zapotrzebowanie na selen u kobiety ciężarnej i karmiącej piersią powinno uwzględniać również zaspokojenie potrzeb dziecka, które w momencie życia płodowego wynosi około 2 μg, u niemowlęcia do 4 miesiąca życia - około 10 μg dziennie, a między 4. a 12. miesiącem życia - 15 μg dziennie. To właśnie dlatego kobiety oczekujące na przyjście potomstwa na świat, a także matki karmiące piersią powinny przyjmować selen w ilości około 75 μg dziennie. 

Skutki niedoboru selenu

Niedobory selenu w organizmie zwykle dotyczą pacjentów chorujących na AIDS, a także zmagających się z chorobami naczyń krwionośnych, ostrym zapaleniem trzustki, mukowiscydozą, reumatoidalnym zapaleniem stawów, retinopatią, niewydolnością nerek, a także chorobami immunologicznymi i depresją. Niedobory selenu mają przede wszystkim związek z patologią tarczycy. Warto wspomnieć również o tym, że matki zmagające się z niedoborem tarczycy są w większym stopniu narażone na kretynizm. Ponadto niedostateczny poziom selenu może wpływać na zaburzenia nastroju, znaczne obniżenie odporności i pogorszenie działania układu immunologicznego.

Za jeden z najbardziej klasycznych przykładów niedoboru selenu uznawane są: kardiomiopatia młodzieńcza, czyli choroba Keshan oraz dystrofia chrząstek stawowych - choroba Kashin-Back. 

Nadmiar selenu

Nadmierne spożywanie selenu może być toksyczne. Zatrucie selenem, czyli selenoza może wystąpić w przypadku długotrwałego spożywania w ilości 400 μg na dobę. Głównymi objawami są wówczas czosnkowy zapach z ust, nadmierne wypadanie włosów, biegunka, wysypki skórne, zaburzenia neurologiczne, dekoloryzacja płytki paznokciowej. Z kolei u osób dorosłych odpowiednia suplementacja selenu może doprowadzić do cukrzycy.

Przypomnijmy, że suplementacja jakichkolwiek pierwiastków lub witamin nie jest w stanie zastąpić zdrowej i zbilansowanej diety - może być jedynie wsparciem. Przed wdrożeniem suplementacji selenu warto wykonać badanie określające jego poziom we krwi, z uwzględnieniem zakresu stężeń optymalnych.

Źródła: 

1. Klecha B., Bukowska B., Selen w organizmie człowieka – charakterystyka pierwiastka i potencjalne zastosowanie terapeutyczne”. 
2. Ratajczak M., Gietka-Czernel M., Rola selenu w organizmie człowieka. 
3. Jarosz M., Normy żywienia dla populacji Polski i ich zastosowanie.
4. Pillai R., Uyehara-Lock J.H., Bellinger F.P.: Selenium and Selenoprotein Function in Brain Disorders. IUBMB Life., 2014; 66(4): 229-239.
5. Ashton K, Hooper L, Harvey LJ et al.: Methods of assessment of selenium status in humans: a systematic review. Am J Clin Nutr 2009; 89: 2025S-2039S
6. Kipp AP, Strohm D, Brigelius-Flohè R et al.: German Nutrition Society (DGE): Revised reference values for selenium intake. J Trace Elem Med Biol 2015; 32: 195-199.
7. Stranges S, Marshall JR, Natarajan R et al.: Effects of long-term selenium supplementation on the incidence of type 2 diabetes: a randomized trial. Ann Intern Med 2007; 147: 217-223.